انسان شناسی علم

http://www.ghaaf.ir/

شارون تراویک

ترجمه فاطمه نوری، ویرایش و خلاصه سازی نهال نفیسی

(تصویر: شارون تراویک)
 

در این مقاله، شارون تراویک، استاد مطالعات فرهنگی علم و فناوری و مطالعات ژاپن در دانشگاه کالیفرنیا در لس آنجلس (یو. سی. ال. ای) توجه ما را به آرایه های فرهنگی حک شده در بطن معرفت شناسی جستارعلمی جلب می کند.  او استدلال می کند که بسیاری از باورهای ما درباره "علم" زاییده اندیشه ها و اشکال اندیشیدنی هستند که دیگر برای توصیف دقیق فعالیت های علم ورزان در عمل کفایت نمی کنند.  او سپس ما را دعوت می کند که راه های تازه ای را برای دقیق اندیشیدن و جالب اندیشیدن در مورد پیچیدگی ها، بی ثباتی ها، گوناگونی ها، و بی قاعدگی های آنچه به صورت یک کلیت واحد "علم" می نامیم امتحان کنیم.

صداهایی از مسند قدرت

بسیاری خواهند گفت که کتاب "ساختار انقلاب های علمی" توماس کوهن که بیش از ۳۰  سال پیش در ۱۹۶۲ منتشر شد، تحقیقات جدید تجربی در مورد فعالیت های علم ورزان را پایه گذاری کرد ( قطعاً کسان دیگری هم بودند که بحث های مشابهی بر علیه روشهای قدیمی تر در مورد تحقیقات علمی  مطرح می کردند) .  علیرغم این واقعیت، اثر کوهن در واقع ذکرهای آشنای علم را مخدوش نکرد .  تا اواخر دهه ی ۷۰ بیشتر تحقیقات فلسفی ، جامعه شناسی و تاریخی در مورد علم، فناوری، و پزشکی همچنان این باور را تائید و تقدیس می کردند و برایشان جای تردید نبود که علم ورزان راهی کامل و قطعی برای دست بابی به دانش پیدا کرده اند که کاملاً از هر گونه محدودیت انسانی بری ست.

من مایلم  که به طور بسیار مختصر برخی از این باورهای قدیمی را که معمولاً اول بار در صفحات کتابهای درسی دوران دبیرستان یا دانشگاه، یا شاید هم در موزه ها و تلویزیون با آنها برخورد کرده ایم و اغلب در ذهن ما باقی مانده اند  مرور کنم:

    * تازمانی که گالیله روش تحقیق تجربی را اختراع کرد، تقریباً همه ی بحث های مهم در مورد پدیده های جهان جنبه نظری داشتند.
    * نظریات گالیله به خاطر اینکه با عقاید مذهبی آن زمان تناقض  داشت توسط کلیسای واتیکان رد شد.
    * فرانسیس بیکن طرح ایجاد آزمایشگاه را ریخت و روند تحقیقاتی را که امروز روش علمی نامیده می شود پایه گذاری کرد.
    * مطبوعات چاپی باز- تولید و چرخش صحیح و دقیق داده های تجربی را میسر کردند.
    * ایزاک نیوتن نظریه و ابزار استفاده از ریاضیات در تحلیل داده های تجربی را اختراع کرد.
    * روش علمی بر پایه شک ورزی و دید انتقادی بنا شده است .
    * روش علمی تمامی متغیرها دریک آزمایش را شناسایی و کنترل می کند .
    * تحلیل علمی همان تحلیل محاسبات ریاضی ست.  
    * دانش علمی به صورت ذره ذره روی هم جمع می شود .
    * نظریه ها و داده های علمی زمانی که تلاشهای بعدی برای  نسخه برداری شکست می خورند ، کنار گذاشته می شوند .
    * نظریه های علمی جدید به خاطر اینکه داده های تجربی بیشتری را به صورت موجزتری از نظریه های قبلی تشریح می کنند پذیرفته می شوند.
    * تفکر و روش علمی با تفکر و حس مذهبی در یک جا جمع نمی شوند.
    * استدلال علمی از طریق فرایند القا و استنتاج عمل می کند؛ فرضیات از داده های تجربی موجود منتج می شوند و کیفیت و اهمیت داده های تجربی بر اساس قابلیت استنتاج فرضیات جدید از آنها تعیین می گردد .
    * تحقیق علمی از طریق حذف کلیه تعصبات و احساسات محققین به عینیت و بی طرفی دست می یابد.
    * تحقیق علمی نسبت به مسائل اجتماعی، سیاسی، اقتصادی، اخلاقی، و احساسی موضع بی طرف دارد.
    * تحقیق علمی از یک منطق فکری درونی برخوردار است ؛ یک  پس زمینه بیرونی  فرهنگی ، اقتصادی ، سیاسی ، اجتماعی هم برای علم وجو.د دارد که فقط تعیین می کند کدام طرح های علمی بودجه دریافت می کنند یا کاربردی در اجتماع پیدا می کنند {ولی بر خود شکل گیری طرح های علمی اثری ندارد}.
    * پیشرفتهایی  که در کیفیت و طول زندگی بشر در ۲۰۰ سال گذشته حاصل شده عمدتا به خاطر به کارگیری نتایج کشفیات علمی بوده است.
    * فناوری همان علم کاربردی ست  .
    * تحقیقات پایه و کاربردی به سادگی قابل تفکیک هستند .
    * میزان "توجه به بعد اجتماعی" (social turn) در تحقیقات علمی چشمگیر است.

برداشت های  سنتی ما از علم  در ابتدایی ترین حالتشان معمولاً به اشکال فرهنگی منبعث ازکلیسای کاتولیک قرون وسطای اروپا می مانند: فهرستی از زندگی قدیسان (نوابغ)، معجزات (کشفیات) آنها، و مکان های مقدس (آزمایشگاه ها) این داستانهای سرشار از احترام را به راحتی می توان در تلویزیون آمریکا ( به خصوص در کانال "دیسکاوری" (Discovery)  و کانال "لرنینگ" (Learning)  و همچنین ایستگاههای نیمه دولتی ) به عنوان مستند های علمی پیدا کرد.

صداهای تازه

همه این نظریات قراردادی در مورد علم به صورت قدرتمندی در خلال ۳۰ سال اخیر به وسیله انسان شناسان، اقتصاددانان و تاریخ شناسان، جامعه شناسان، و فلاسفه به چالش کشیده شده اند.  ادامه دادن به این باورها نشاندهنده عدم آشنایی با آثاری ست که به نقد آنها پرداخته اند. با کمال تعجب، کسانی که من می بینم هنوز بیشترین اعتقاد را به این مجموعه باورها  دارند، اعضا هیئت علمی رشته های علوم انسانی و دانشجویان کارشناسی رشته های مهندسی و علوم پایه هستند .  جای تعجب می بود اگر این مساله هیچگونه عواقب جدی در بر نداشت: این عقاید قدیمی تفکر دقیق در مورد علوم ، فناوری ها، و عاملان و و مصرف کنندگان آنها را بسیار مشکل می کنند.

مواجه خود من با این برداشت که این باورهای قدیمی توصیف غلطی از کار علمی  در عمل ارائه می دهند در اثر کار با دانشمندانی که بعدا موفق به دریافت جایزۀ نوبل شدند اتفاق افتاد.  منظور اینکه کارهای علمی، مهندسی، و پزشکی درخشانی در حال انجامند که به هیچ عنوان با این ورد های قدیمی قابل توصیف نیستند.  زمانی که از دانشمندان فوق الذکر سئوال شد چرا نظریات قدیم هنوز به صورت گسترده در جریان هستند ، جواب دادند که توضیح آنچه آنها واقعا در عمل انجام می دهند برای عموم، دانش آموزان و دانشجویان، و حتی دانشمندان رده پایین تر بیش از اندازه پیچیده خواهد بود.  فکر دیگر آنها این بود که کدام دانشمندی هست که بخواهد از وقت تحقیق خود بزند و به جای آن وقتش را صرف نوشتن درباره این قبیل مسائل کند؟  وقتی از این دانشمندان پرسیدم که آیا چسبیدن به نظریات تاریخ-گذشته به این خاطر نیست که آنها ازادامه حیات این ورد های قدیمی منفعت می برند، معذب شدند و حالتی محتاط و جدی به خود گرفتند.

تحقیقات در رابطه با فعالیت های انسانی که علم ، فناوری، و پزشکی می نامیم از تاریخ نگاری (زندگینامه نوابغ) و فهرست معجزات ("کشفیات بزرگ" و "اختراعات") به بررسی دقیق اعمال علم ورزان تغییر یافته است.  این تحقیقات به دلایل متعددی انجام می شود: بهبود آموزش علوم پزشکی، فنی، و پایه؛ بهبود سیاستهای مرتبط با بودجه و کاربرد تحقیقات پزشکی، فنی و علمی؛ سازمان دهی نهادهای پزشکی، فنی، و علمی مؤثرتر؛ شناخت روشهای تولید دانش مؤثرتر؛ درک نظام های فرهنگی و اجتماعی تولید، توزیع، و مصرف دانش به صورت محلی یا فراملی؛ و غیره .  این تحقیقات با استفاده از طیف بسیار گسترده ای از روشهای بررسی و تدابیر تحلیلی در بسیاری از مناطق دنیا صورت گرفته که مهمترین آنها عبارتند ازآمریکای شمالی، اروپای شمالی، انگلستان، کشورهای اسکاندینیاوی، هند، ژاپن، استرالیا، و برزیل.

البته بعضی از این تحقیقات به وسیله افرادی صورت گرفته که با "علم" "دشمنی" داشته اند یا "نسبت به علم بی اطلاع" بوده اند، همانطور که بعضی تحقیقات میدانی در انسان شناسی یا کارهای آرشیوی تاریخی یا تفاسیر ادبی توسط محققینی انجام شده که نسبت به موضوع مورد مطالعه خود خصومت داشته اند یا کسانی که نسبت به بعضی رفتارهای اساسی افراد مورد مطالعه شان اصلا درکی حاصل نکرده اند.  این نوع آثارمعمولاً برای سایر محققین چندان جالب نیستند.  در مطالعات علم، فناوری، و پزشکی، به طور کلی، حدس من این است که شاید پنجاه درصد محققین فوق الذکر دارای مدارک کارشناسی، کارشناسی ارشد، دکتری، یا پزشکی عمومی در زمینه های مختلف علم، مهندسی، یا ریاضیات باشند.  در تحقیقات میدانی انسان شناسی، ما معمولا از ابتدا در ضوابط و روابط اجتماعی و سایر جنبه های فعالیت هایی که قصد مطالعه شان را داریم خبره نیستیم؛ بالواقع، ما خبره بودن در ساز و کارهای اجتماعی میدان مورد مطالعه یا متخصص شناخته شدن توسط متخصصان آن میدان از ابتدا را مانع بررسی و شناخت صحیح متصورات و اعمال گروه مورد مطالعه می دانیم.  البته این بدان مفهوم نیست که ما نسبت به دانش هایی که برای جوامع مورد مطالعه ما اساسی محسوب می شوند بی اطلاع باقی بمانیم.

در حال حاضر، تعدادی "یافته ها"ی اجماعا مورد قبول از خلال ۳۰ سال تحقیق  در زمینه فعالیت های  علمی، پزشکی، و مهندسی به دست آمده است :

    * آنچه "علم" نامیده می شود فعالیتهای متعدد، و نه فقط یک فعالیت واحد، را در برمی گیرد؛ آنچه "روش علمی" نامیده می شود روش های متعدد، و نه فقط یک روش واحد، را در برمی گیرد.  این بدان معنی ست که هر زیر مجموعه تحقیق اعمال تحقیقاتی خاص خودش را دارد.  بنابراین، از این لغات باید به صورت جمع، و نه مفرد، استفاده شود: علم-ها و روش-های علمی.
    * آیین نگارش متون علمی در دو قرن اخیر همگرا بوده و تغییر چندانی پیدا نکرده است.  برای مثال، هر گونه ارجاع به عاملیت  دانشمندان در حین تحقیق به حداقل رسیده است.  ارائه مکتوب یافته های تحقیق به طرز قابل توجهی قراردادی و بی شاخ و برگ شده است .تقریباً غیر ممکن است که آزمایشی را بر اساس اطلاعات داده شده در مقالات علمی باز تولید کرد.  من به شدت شک دارم که مقاله ای که روند کامل انجام یک آزمایش یا حتی "تجربه فکری" را همانطور که بوده به روی کاغذ آورده در هیچ کدام از رشته های علمی قابل چاپ باشد.  هدف از انتشار مقالات علمی اعلام یافته ها و ادعای کشف آنهاست، و برای این کار یک روش نگارش فرمولی و موجز کفایت می کند.  در بعضی رشته ها ، نوشتن مقالات علمی غالبا به فردی که در گروه از پایین ترین مرتبه برخوردار است واگذار می شود؛ قدرت مدعا از نحوه نگارش خاص یا ابتکاری حاصل نمی شود.  در حقیقت، ادعاها به حالت فرمولی بیان می شوند. 

در ادامه:

    * دسترسی به دانش علمی به شدت  انحصاری ست.  این بدان معنی ست که دستیابی به موارد زیر تنها با داشتن شرایط خاص امکان پذیر است: مراحل مختلف آموزش؛ بودجه، موقعیت شغلی، انتشار مقاله یا کتاب، شرکت در کنفرانس ها؛ شبکه های محققین فعال؛ دانش ضمنی (دانش عملی تعیین کننده ای که هرگز در مقالات یافت نمی شود ولی بدون آن هم فهم یا بازتولید یک آزمایش هرگز امکان پذیر نیست)؛ گروه هایی که تعیین اولویت های حال و آینده از نظر مسائل، روش ها، و ابزار تحقیق در دست آنهاست؛ و روند تعیین و یازنگری آوازه محققین.  برای دسترسی سطوح مختلفی وجود دارد: به این معنی که شخص ممکن است به سطوح خاصی از آموزش دست پیدا کند ولی نه به همه آنها، یاهیچ دسترسی به آموزش پیدا نکند، یا به همه سطوح دست پیدا کند ولی به جای مهمی هم نرسد، یا به مکانهای آموزشی راه پیدا کند ولی فقط به عنوان دستیار، و غیره. 

·         انتخاب یک مسأله برای تحقیق علمی فرایندی ست به شدت وابسته به امکانات موجود.

·         ابزار و وسائل آزمایش علائمی از خود صادر می کنند؛ قضاوت اینکه این علائم با اطلاعات مهم در مورد دنیای بیرون اشاره و تطابق دارند یا خیر بر عهده دانشمندان است.

·         هر چه روند تحقیقات پر هزینه تر باشد، احتمال حمایت جامعه علمی از تخصیص بودجه به تکرار آزمایش ها کمتر است.  در پر هزینه ترین تحقیقات، تکرار هیچ جایی ندارد.  در چنین رشته هایی درستی اطلاعات را از راه های دیگری اثبات می کنند.  مخصوصا به دست آوردن اطلاعات مشابه از آزمایش های بسیار متفاوت و اشکال بسیار متفاوت تحلیل به اثبات درستی داده ها کمک می کند.

·         قضاوت در مورد اینکه چه اطلاعات تجربی به عنوان حقایق علمی پذیرفته می شوند و کدام نظریه ها مهم هستند یک فرایند جمعی ست که آنها که عملا قدرت مشارکت دارند در آن دخیلند، و نه همه دانشمندان فعال در آن رشته.

·         خاتمه بحث ها در مورد موقعیت اطلاعات و نظریه ها نه از طریق یافته های قاطع که حقیقت آنها را آشکار می کند که از طریق اجماع بر سر مفید بودن یا نبودن اطلاعات و/یا نظریه ها توسط رای دانشمندانی که حق شرکت در این بحث ها را دارند حاصل می شود.

·         اشکال استدلال که در جامعه علمی برای تفسیر علائم صادره از لوازم آزمایش به کار می روند تکرار همان اشکال شناخته شده استدلال بشری هستند.

·         تحلیل ریاضی قسمت خیلی محدودی از تحقیق را شامل می شود .  به عنوان مثال، در تحقیق میدانی من در عرض بیش از ۲۰ سال در میان  فیزیکدانان  تجربی، افراد معمولا گزارش می دهند که به طور متوسط در ماه در حدود ۳ ساعت  تحلیل ریاضی انجام می دهند .  بر خلاف آن، زمان زیادی صرف شمارش و اندازه گیری می شود.

·         به مدت چندین قرن ، مناظرات دانشمندان احتمال گرایانه و نه علت گرایانه بوده است؛ بعضی می گویند که از زمانی که استفاده از حساب دیفرانسیل نزد دانشمندان معمول شد، تحلیل های ریاضی شان حالت نسبی به خود گرفت.

·          از آنجا که باور ها و فعالیت های علمی، فنی، و پزشکی ساخته و پرداخته گروه های انسانی هستند، ماهیت آنها لزوما اجتماعی و انسانی ست.  از آنجا که این باورها و فعالیت ها درباره دنیای پدیده ها هستند، غالبا، ولی نه همیشه، مستلزم نوعی ارتباط با دنیای پدیده ها هم هستند.  اینکه یک ارتباط ارضا کننده با دنیای پدیده ها شامل چه چیزهایی باید بشود لزوما محل بحث و جدل در بین علم ورزان است.

·         علم به وسیله کسانی تعریف می شود که توان فراهم کردن امکانات برای کاری که به نظرشان علمی می آید را دارند، مثلا کاری که بودجه اش توسط یکی از سازمان های معتبر و پرآوازه  دولتی، نیمه دولتی، یا غیر دولتی آمریکا تامین شده باشد علمی محسوب می شود.

حرف های بیشتری برای گفتن وجود دارد، ولی این فهرست به اندازه کافی طولانی شده است.  من صرفاً خواستم به آنچه تاکنون درباره فعالیت های علمی، فنی، و پزشکی توسط محققین در این رشته ها بیان شده و به طور گسترده ای مورد بحث و قضاوت قرار گرفته اشاره کنم.  آیا هنوز بعضی از مردم با بعضی از این یافته ها مخالفت می کنند؟ مطمئنا.  آیا این باعث تغییر این واقعیت می شود که اکثر محققین این یافته ها را به عنوان اصول عادی دانشی مشترک پذیرفته اند؟ نه.

متاسفانه بحث در مورد فعالیت های علمی، فنی، و پزشکی بیش از اندازه بر پایه نکات قراردادی، هر چند گرانمایه، در مورد اینکه "علم" چه هست و چه نیست استوار شده است.  پس چگونه است که هنوز عده زیادی از مردم برداشت هایی چنین پرطمطراق درباره علوم پایه، مهندسی، و پزشکی دارند و آنها را با صدای مخصوص گروه کر یا صدایی مهیب چون مشتی بر صورت شنونده بیان می کنند؟  این سوالی ست بزرگ، جالب، و مناسب برای تحقیقات فرهنگی، روانشناسی، تاریخی، سیاسی، فمینیستی، اقتصادی، انسان شناسی، و اجتماعی.  در حال حاضر می خواهم که از فهرست کوتاه من از نکاتی که یک نسل از محققین در اطراف و اکناف دنیا در مورد نظریه های مختلف مربوط به "علم" آموخته اند کمک گیریم تا گامی  فراتر از متون مقدس قدیمی برداریم .  در ضمن امیدوارم که این فهرست درهای تازه ای از گفتگو برای ما بگشاید .

آرایه های رقص : یک گام، دو گام، سه گام، چهار

من مشتاقم خودمان را در حال بحث بر سر روشهای مختلف  تحقیق، روشهای مختلف تولید نظر، روشهای مختلف  قضاوت ، آموزش ، روش های مختلف حل مسائل، روش های مختلف نگارش، روش های مختلف معناسازی، ببینم، و ببینم آیا این تنوع اصلا جالب هست یا نه .  من دوست دارم ما این کار را به دانشجویانمان آموزش دهیم .  مطمئناً بعضی از ما گاهی دوست داریم از طریق مختصات ، ابزار ، هنجارها، خطوط، جعبه ها ، قسمت ها، و طبقه بندی ها بیندیشیم .  من در علوم انسانی و هنرها همان تعداد آدمهای این چنینی می شناسم که در علوم پایه، مهندسی، و پزشکی.  در حقیقت، همه ما می دانیم که این سبک  اندیشه تاریخی طولانی در امور بشری داشته است .  ترتیبات باغهای آندره لو نوتر، جدول های تناوبی عناصر، راهنمای سن بندیکت برای گرداندن صومعه ها، نقشه شهر کیوتو، و استدلال های دکارت همه مثالهای واضحی از این سبک اندیشه هستند.  این ترتیبات زمانی و مکانی هستند که مناظر فاخر و جایگاه های ممتاز را می آفرینند؛ نقاط دورافتاده و مرزها را می آفرینند؛ بیرونی ها و اندرونی ها را می آفرینند.  هر چه در نقشه نمی گنجد به بی نظمی، به آشوب، منسوب می شود.  "اصل عدم شمول میانی" بر همه چیز مستولی می گردد.

البته،همیشه متغیر هایی درون این سبک اندیشه وجود دارد.   اول از همه، همیشه دو گانه ها، سه گانه ها ، و چهارگانه هایی وجود دارند.  بر شمردن اینها خود به تنهایی کافی ست که ما را برای یک نیمسال تحصیلی کامل مشغول نگاه دارد.  برای شروع، به این فهرست دوگانه های معمول توجه کنید: عینی/ذهنی، عقل/احساس، مثبت/منفی، و خیر/شر.  سپس سه گانه ها به صدا در می آیند: تز/آنتی تز/سنتز، پدر/پسر/روح القدس، مثلث های لوی استراوس، و استقرا/کسر/. قیاس.  چهارگانه ها می کوبند و جلو می آیند : شمال/شرق/جنوب/غرب، مختصات دکارت، و البته چهارچوب های تحلیلی ارائه شده توسط مری داگلاس، ای. جی. گریماس، و یورگن هابرماس.  و سپس  جداول بزرگ سلسله مراتب با تقسیم بندی های دو قسمتی و شاخه ها به میان می آیند . کارل لینه نمودارهای بی نظیری از این سبک اندیشیدن در اختیار ما قرار داده است؛ همینطور هم داروین، و نظریه پردازان خویشاوندی، و طراحان الگوهای تصمیم گیری.  البته، دوگانه ها، سه گانه ها، چهارگانه ها، ونمودارهای درختی نمونه های مشابهی را در عالم شعر، موسیقی، نقاشی، مجسمه سازی، معماری، رقص، ونثر  دارد.  من فکر می کنم خیلی کیف دارد که هر عقیده ای را از ورطه دوتایی ها، سه تایی ها، و چهارتایی ها بگذرانیم و در آخر هم با یک فراز و فرود از پلکان سلسله مراتب به سبک بازبی برکلی {کارگردان رقص-تاتر} به کارمان پایان دهیم.

تمرکز صرف  بر سادگی، باثباتی، همگونی، رده بندی، قاعده مندی، و سلسله مراتب البته می تواند محدود کننده باشد.  علاوه بر این، هر روش معناسازی اشکال و دغدغه های منحصر به خود را دارد.  مطمئنا نوعی زیباشناسی خالص سازی در روش های ذهنی و جسمی که در بند پیش شرح دادم به چشم می خورد.  زیباشناسی که تیغ ویلیام اوکام {فیلسوف انگلیسی قرن ۱۳ که طرفدار ساده نگاری و ایجاز بود} را بالای سر می چرخاند و هر چه را طبقه بندی پذیر نباشد می برد و دور می اندازد، و چیزی ورای نظم را بر جای می گذارد.  در اینجاست که  بعضی از دانشجویان من همیشه می پرسند: ولی چه راه دیگری وجود دارد؟ من همیشه از اینکه آنها راه دیگری برای اندیشیدن دقیق نیاموخته اند به شگفت می آیم.

توهین به مقدسات

و اما چه راه دیگری وجود دارد؟  برای شروع، من تک ها را کنار گذاشتم : یگانه ها و جهان شمول ها را.صرف نام بردن از آنها یکی از مشکلات ما با آنها را عیان می کند.  آخر ما چگونه به باور به چنین کلیت های واحد غریبی رسیده ایم: علم، مرد، زن، دولت، عدالت، شر، عشق، حقیقت، زیبایی، منطق؟  چگونه است که در این زمان، در این مملکت {ایالات متحده آمریکا}، در فضاهای دانشگاهی ما اضافه کردن یک "و" به این کلمات چنین توهین به مقدسات محسوب می شود؟  چرا پیشنهاد اینکه برای مدتی هم که شده با کنار گذاشتن این کلیت های واحد جالب تر، و شاید دقیق تر، بیندیشیم انقدر وحشت زا می نماید؟  صرف گفتن این جملات یک بار در سمیناری باعث شد که فیلسوفی اعلام کند که دیگر در یک اتاق با من نخواهد نشست. آیا حق با ویلیام بلیک {شاعر انگلیسی قرن هیجدهم} نبود که گفت خدا و باقی مسائل همه در اشخاص، اشیا، مکان ها، و زمان های خاص تجلی می یابند؟

"یگانه پرستی" و تحول

چه چیزی مطالعات اجتماعی، جنسیتی و فرهنگی علم ، فناوری، و پزشکی ۳۰ سال گذشته را به هم متصل می کند؟ قطعاً هیچ نظریه، روش، یا راه واحدی برای تعریف سوالات ما وجود نداشته است.  تجربه گرایان (empiricists)، نام گرایان (nominalists)، پست مدرنیست ها(post-modernists)، معرفت شناسان فمینیست

(feminist epistemologists)، پیروان نظریه عامل-شبکه (actor-network-theorists)، مارکسیست های  پسا-گرامشی و پسا-آلتوزر(post-Althusser/post-Gramscian Marxists)، تحلیل گران سیستم

(systems analysts)، پیروان نظریه آشوب (chaos theorists) ، تحلیل گران گفتمان (discourse analysts)، پیروان روش های قوم نگارانه (ethnomethodologists)، پسا استعمارگرایان (post-colonialists)، ساخت گرایان (constructivists) و دیگران در میان ما واقعا چه چیز مشترکی می توانند داشته باشند؟  به صورت جمعی (گرچه بیشتر ما روی هم ریخته شدن حتی برای یک لحظه را تقبیح خواهیم کرد) می توان گفت که کل این نسل ازپژوهش قطعا مساله یگانگی در مورد علم و فناوری را بیرون انداخته است.  این گناهی ست که ما همه با هم مرتکب شده ایم:

سایر یگانگی ها هم از میان برخاسته اند: هنرهای اروپایی دیگر معیار کل جهان محسوب نمی شوند؛ "شرایط انسانی" دیگر در اروپا یا آمریکای شمالی به تنهایی تعریف نمی شود.  زیبایی ، حقیقت، و منطق چندگانه و پخش شده اند.  بعضی ها تازه دارند متوجه می شوند که همین اتفاق برای علم هم افتاده است.  نام این دغدغه تک بودن و یگانگی، نظمی که پخش نمی کند، دنیایی پر از اتحاد همزیگرایانه، دنیایی که با یک ضمیر حل ناشدنی آغاز می شود و پایان می یابد، چیست؟  این خشم بر علیه دنیایی از چندگانه های خاص از کجا می آید؟  آیا این همان خشمی ست که عده ای بر علیه دنیای دوار به دور خورشید یا بر علیه دنیای داروینی احساس می کردند؟ چرا بایستی تنها یک راه برای خوب فکر کردن ، یا یک راه برای  لذت بردن از ذهن مان وجود داشته باشد؟ چرا تک همسری ذهنی الزامی ست؟  آیا ما هنوز داریم در مورد یگانه پرستی، سفسطه های مانوی، وبدعت های آلبیژوایی می جنگیم ؟

آیا تفکر بدون یگانگی ها به معنای عدم تفکر دقیق  در مورد خودمان، سایر انسان ها، و دنیای پدیده هاست؟ راههای دیگر معناسازی را چه باید نامید؟  من همیشه برای پاسخ دادن به این سوال به دانشجویان هوش مصنوعی، گرافیک ، و موسیقی نگاه می کنم: من می دانم که آنها می توانند با قدرت تمام در مورد پیچیدگی، ترکیب، بی ثباتی ها، گوناگونی ها، تبدیلات، بی قاعدگی ها، الگوها، شکل پذیری، و تنوع در اجراهای هنری، طرح های تحقیقاتی، طراحی ابزار، تصاویر، طراحی نرم افزار، نت های موسیقی و تحلیل اطلاعات سخن گویند.  آنها این راهها را همانقدر جذاب از نظر زیبا شناختی و فکری می یابند که برخی دانشجویان فیزیک نظریه تعادل را.  "اصل عدم شمول میانی"همیشه جذاب نیست و همیشه هم مصداق ندارد، به خصوص در مورد بهترین ترکیب ها.  راههای نویی برای اندیشیدن درون و درباره علوم و فناوری وجود دارد .  پس بیایید برقصیم.

 منبع:

Ross, Andrew, ed. Science Wars. Duke University Press. 1997

انسان شناسی علم

(Anthropology of Science)

 

مدرس: نهال نفیسی (nahal@rice.edu)

تعداد واحد: ۲

نوع درس: نظری

وبلاگ کلاس: http://ensanshenasi-elm.blogfa.com

 

طرح درس:

 

انسان شناسی علم شاخه ای از انسان شناسی فرهنگی-اجتماعی ست که در حوزه میان رشته ای مطالعات علم و فناوری (Science and Technology Studies: STS) قرار میگیرد. بسیاری از نمونه های برجسته انسان شناسی علم در چند دهه اخیر را مي توان از بعضی نظرها جزو مکتبي قرار داد که به درست يا غلط به "انسان شناسي پست مدرن" معروف شده است.  از آن جمله است باور به چندگانگي حقيقت و واقعيت؛ نقش انکارناپذير "قدرت" (سرمايه اقتصادي، سياسي، اجتماعي، زیستی...) در همه چيز (از جمله علم)؛ جدا نبودن جامعه مدنی (روزمره)از فعالیت ها، شخصیت ها، رویدادها، و حقایق (والای) علمی؛ و دید انتقادی نسبت به گفتمان های غالب همراه با ارائه گفتمان های جایگزین.  با فاصله گرفتن از بيانيه هاي کلي در مورد اينکه علم چيست يا چه بايد باشد، انسان شناسي مهم ترين ابزار خود يعني مردم-نگاری(ethnography) را به کار مي گيرد تا داستانهايي متفاوت از تولید، توزیع، و مصرف علم توسط افراد خاص با ابزارهای خاص در مکان ها و زمان هاي خاص بگويد و بدین ترتیب الگوهايي تازه براي انديشيدن درباره خود، ديگري، و جهان در اختيار مخاطبين بگذارد. بازنمودن پيچيدگي ها، بي ثباتي ها، گوناگوني ها، و بي قاعدگي هاي آنچه به صورت يک کليت واحد "علم" مي ناميم خود مستلزم نوعي ساختارشکني و پرسمان سازي فضاهاي ذهني ساخته شده و گفتمان هاي معمول درباره علم است. 

 

هدف:

 

این درس مقدمه ای ست بر انسان شناسی علم و نقش آن در حوزه میان رشته ای مطالعات علم و فناوری که امروز در مجامع علمی دنیا از اهمیت ویژه ای برخوردار است. دانشجویان در این درس با مباحث نظری و روش های انسان شناسی علم، به خصوص حساسيت ها، دغدغه ها، و روش هاي انديشه و بيان چندي از انسان شناسان مطرح در زمينه مطالعات علم و فناوري در آمريکا، آشنا میشوند و می آموزند که چگونه ردپای تاریخ، اقتصاد، سیاست، ساختار اجتماعی، و به طور کلی فرهنگ را در آنچه به صورت یک کلیت واحد و انکارناپذیر "حقایق علمی" انگاشته میشود بجویند.

 

مقررات کلاس:

 

طول دوره ۱۴ جلسه است و حضور در تمامی جلسات الزامی ست.  حضور و غیاب هر جلسه انجام خواهد شد و هر جلسه غیبت (مگر مجاز شده با گواهی پزشک یا هر مدرک رسمی دیگر) بعد از غیبت اول به کسر ۱ نمره از نمره نهایی می انجامد. داشتن بیش از ۴ غیبت غیر مجاز به طور خودکار به رد شدن دانشجو می انجامد.

 

به دانشجویان فعال در کلاس (شرکت در بحث ها، سوالات به جا، ارائه عالی تکالیف، ...) ۱ نمره اضافه می شود؛ از دانشجویان مخل نظم و آرامش کلاس* ۱ نمره کم می شود؛ در مورد دانشجویان ساکت نه نمره ای اضافه می شود و نه نمره ای کم!

 

* نمونه رفتار مخل نظم و آرامش کلاس:

v      دیر آمدن،

v      زود رفتن،

v      صحبت با بغل دستی ها و سایرین،

v      استفاده از تلفن همراه

 

 

سر فصل ها:

 

جلسه اول: مقدمات

جلسه دوم: پیش زمینه (۱): بحران بازنمایی در انسان شناسی

جلسه سوم: پیش زمینه (۲): مساله قدرت

جلسه چهارم: پیش زمینه (۳): پستی بلندی های مردمنگاری

جلسه پنجم: تکلیف: "انسان شناسی پست مدرن" چگونه چیزی می تواند باشد؟! (مطلب شارون تراویک را راجع به "آرایه های فرهنگی علم" بخوانید)

جلسه ششم: به سوی "انسان شناسی نوترکیب علم و فناوری"

جلسه هفتم: برونو لاتور و انسان شناسی علم

جلسه هشتم: پیش از امروز: مشاجره بویل و هابز بر سر لوایاتان و پمپ هوا

جلسه نهم: علم و استعاره ها

جلسه دهم: تکلیف: کالبدشکافی یک متن

جلسه یازدهم: گفتگوی پل رابینو،انسان شناس، با دو متخصص علم ژنتیک (شروع کنید به انجام تکلیف آخر!)

جلسه دوازدهم: فرهنگ سلولی (پل رابینو و ژنوم و/یا سارا فرانکلین و سلول های بنیادین)

جلسه سیزدهم: انسان شناسی تصاویر در فیزیک

جلسه چهاردهم: تکلیف: اولین خرده- مردمنگاری علم من! (مصاحبه با یک "علم ورز"!)

 

ارزیابی:

 

تکالیف طول ترم: مجموعا ۱۰ نمره

آزمون کتبی پایان ترم: ۱۰ نمره

 

منابع:

 

1. Biagioli Mario (Ed.), The Science Studies Reader, Routledge, 1999
2. Downey, Gary Lee, and Joseph Dumit (Eds.), Cyborgs & Citadels: Anthropological Interventions in Emerging Sciences and Technologies, School of American Research Advanced Seminar Series, 1997
3. ّFisher, Michael, “Technoscientific Infrastructures & Emergent Forms of Life: A Commentary,” in American Anthropologist, Issue 1, 2005
4. ّFisher, Michael, “Culture and Cultural Analysis as Experimental Systems, in Cultural Anthropology, Issue 1, 2007
5. ّFisher, Michael, “Four Genealogies for a Recombinant Anthropology of Science and Technology,” in Cultural Anthropology, Issue 4, 2007
6. Latour, Bruno, Laboratory Life: The Social Construction of Scientific Facts, Princeton University Press, 1986
7. Latour, Bruno, Science in Action: How to Follow Scientists and Engineers through Society, Harvard University Press, 1987
8. Marcus, George (Ed.), Technoscientific Imaginaries: Conversations, Profiles, and Memoirs (Late Editions: Cultural Studies for the End of the Century, University of Chicago Press, 1995
9. Marcus, George, and James Clifford (Eds.), Writing Culture: The Poetics and Politics of Ethnography, University of California Press, 1986
10. Marcus, George, and Michael Fischer (Eds.), Anthropology as Cultural Critique: An Experimental Moment in the Human Sciences, University of Chicago Press, 1986
11. Marcus, George, Ethnography Through Thick and Thin, Princeton University Press, 1998
12. Ong, Aihwa, and Stephen Collier (Eds.), Global Assemblages: Technology, Politics, and Ethics as Anthropological Problems, Blackwell Publishing, 2005

 

دانشجویان عزیز،

در ادامه صحبت هایی که در مورد شماره ویژه انسان شناسی علم در نشریه الکترونیک "قاف" (http://ghaaf.ir) داشتیم، خواهش می کنم با گذاشتن نام و ایمیل خود در قسمت "نظر" پایین اینجا آمادگی خود را برای ترجمه یکی از سه مقاله زیر اعلام کنید.  مهلت انجام ترجمه ها حداکثر یک ماه، یعنی تا پانزده مرداد ماه، است.  در صورت اعلام آمادگی، من با شما از طریق ایمیل تک تک تماس خواهم گرفت تا به جزئیات بپردازیم.

مقاله ها:

مطلبی از شارون تراویک: http://www.sscnet.ucla.edu/history/traweek/Unity.pdf

مطلبی از پل رابینو راجع به جنبه های اجتماعی مهندسی ژنیک در ده صفحه (متن نزد من است)

مطلبی از امیلی مارتین راجع به نشانه شناسی ایمنی شناسی در دوازده صفحه (متن نزد من است؛ و درباره آن کمی در کلاس حرف زدیم)

دانشجویان عزیز، 

بحث مطالعات علم در ایران در امتحان نخواهد بود!

پاینده باشید،

نفیسی

پیوست: امتحان به احتمال زیاد پنج سوال تشریحی خواهد داشت که در آنها از شما خواسته خواهد شد حرفهای اصلی لاتور، فیشر، مارکوس، بوردیو، فوکو، یا دو کتاب "انسان شناسی به مثابه..." و "فرهنگ نوشتن..." را به صورت نکته-نکته و نه کلی بازگو کنید.  مثلا باید سه مفهوم از بوردیو را که به بحث انسان شناسی علم مربوط می شود به طور خلاصه باز کنید، یا چهار نکته از لاتور را، و به همین ترتیب تا آخر.  درست مثل خود درسنامه ها که در آنها هر نکته در بند جداگانه ای آمده است.  نمره هر سوال به تعداد نکات خواسته شده بستگی دارد، پس اگر در مورد یک نکته بسیار سخن فرسایی کنید یا کم، به هر حال نمره همان یک نکته را می گیرید.  یعنی باید قادر باشید بحث هر فیلسوف/انسان شناس را به صورت نکته-نکته به خاطر بسپارید.  در مجموع، اگر درسنامه ها و یادداشت های کلاسی تان را با دقت بخوانید، بفهمید، و به خاطر بسپارید، وضع شما خوب خواهد بود.  و اگر سعی کنید بر اساس دانسته های کلی و خارج کلاسی انشا بنویسید، به طوری که جواب همه سوالها تکرار یک حرف واحد باشد به زبانهای مختلف، وضع شما بد خواهد بود.

برونو لاتور و انسان شناسی علم

این درسنامه بر اساس چهار اثر از فیلسوف و انسان شناس/جامعه شناس معاصر فرانسوی، برونو لاتور (Bruno Latour)، تنظیم شده است:

دو کتاب:

Laboratory Life: The Construction of Scientific Fact, (with Steve Woolgar), Princeton University Press, 1979/1986

Science in Action: How to Follow Scientists and Engineers through Society, Harvard University Press, 1987

و دو مقاله:

“Give Me a Laboratory and I Will Raise the World,” (1983, abridged 1998), in the Science Studies Reader, edited by Mario Biagioli, Routledge, 1999

“One More Turn after the Social Turn…,” (1992, abridged 1998), in the Science Studies Reader, edited by Mario Biagioli, Routledge, 1999

حرف اصلی لاتور این است که حقایق علمی و فناوری های به کار گرفته شده پس از سربلند بیرون آمدن از یک سری آزمایش ها و مناقشات توسط عالمان دیگر، مراجع قدرت، و عموم جامعه با گذشت زمان به "جعبه های سیاه" ی تبدیل می شوند که دیگر کسی در مورد اینکه آنها از کجا آمده اند و بودنشان چه ضرورتی دارد و اصلا چرا درست بودنشان باید انقدر طبیعی و بدیهی به نظر برسد شک و سوال نمی کند.  آنها صرفا "هستند،" فارغ از افراد، ابزار، زمان ها، و مکان های خاصی که آنها را به وجود آورده اند. 

لاتور پیشنهاد نمی کند که انسان شناسان چون دون کیشوت های تنها، ساده لوح، و قهرمان به قلب حقایق علمی پذیرفته شده و فناوری های روز بتازند به قصد اینکه دست های پنهانی قدرت را در آنها رو کنند یا صحت آنها را از نظر علمی زیر سوال ببرند یا نوعی بازگشت به خلوص پیش-علمی یا پیش-فناوری را تبلیغ کنند یا مسائلی از این قبیل.  اولا، انسان شناسان عموما ابزارلازم برای زیر سوال بردن حقایق علمی یا جلوه های فناوری خاص را ندارند؛ اکثر ادعاهای دانشمندان در سطوح بالا فقط توسط امثال خود آنها فهمیده می شوند و امثال خود آنها هم هستند که این امکان را دارند که صحت یا ثغم این ادعاها را محک بزنند.  به علاوه، اصلا وظیفه انسان شناس مبارزه ای از این سنخ نیست.

بلکه لاتور می گوید انسان شناسان باید از فرصت هایی که در آنها در یکی از این جعبه های سیاه باز می شود (موقعیت های بحران اجتماعی، اقتصادی، نظری، ....) استفاده کنند که با مطالعه مناقشات و منازعات درگرفته مسیر برعکس را از جعبه محکم بسته سرد به دنیای پرآشوب بی در و پیکر گرم قبل از جعبه طی کنند و در واقع از این باز شدن جعبه برای بررسی آناتومی آن حقیقت علمی و ساز و کارهای دخیل در به وجود آمدنش استفاده کنند. به نوعی به نظر می رسد تصویر لاتور ازانسان شناسان علم و فناوری تصویر تحلیل گرانی ست که به محض بروز فاجعه سقوط هواپیما خود را به محل حادثه می رسانند تا شاهد بازشدن جعبه سیاه باشند و جزئیات حادثه و دلایل بروز آن را تحلیل کنند.  آگاهی از این ماهیت حقایق به عنوان جعبه های سیاهی که تشکیل شدنشان حاصل روند های تاریخی و اجتماعی خاص است و به همین ترتیب روزی هم ممکن است به دلیل موقعیت های تاریخی و اجتماعی خاص درشان باز شود و کالبد شکافی شوند در واقع ما را به یک باور در مورد ماهیت حقایق به طور کلی می رساند که گرچه نباید و نمی تواند باعث شود دائما به قلب حقایق پذیرفته شده خودمان و هم نوعانمان بتازیم، می تواند و باید باعث شود به یاد داشته باشیم که هر جعبه سیاهی یک روز باز بوده، یک روز بسته شده، و یک روز هم ممکن است دوباره باز شود.  یعنی همه چیز از پرسش شروع شده و هر پاسخی قابل تبدیل به پرسمان است.

با این اصل، لاتور سعی می کند ساز و کارهایی را که منجر به تشکیل جعبه های سیاه می شوند کالبد شکافی کند.  یکی از عملیات او در این  راه "کالبد شکافی متن"است.  در اینجا لاتور چند متن علمی در زمینه علوم پایه را "تشریح می کند."   از جمله نتایجی که او می گیرد این است که ارجاعات در متون علمی نقش وصل کردن ادعای نویسنده به ادعاهای پذیرفته شده و مدعیان بزرگ و مشهور و معتبر را دارند به طوری که کسی نمی تواند ادعای نویسنده را رد کند مگر اینکه به متون و نظریاتی که به آنها ارجاع داده شده هم مسلط باشد و بتواند بسنجد که آیا ربط های برقرار شده منطقی هستند و آیا نویسنده مطالبی را که به آنها ارجاع داده درست فهمیده یا خیر.  این ارجاعات که خود ارجاعاتی دارند که خود ارجاعاتی دارند که خود... در واقع شبکه ای را تشکیل می دهند، تبارنامه ای را تشکیل می دهند که نشان می دهد هر ادعا نه به طور منفرد که بر اساس جایگاهش در مجموعه ای از روابط معنی می دهد، که بهترین سند برای ماهیت اجتماعی ادعاهای علمی ست.     نتیجه دیگر این است که هر چه افراد بیشتر و مراجع مهم تری قانع شوند که ادعای فرد درست است، آن ادعا به تبدیل شدن به یک حقیقت نزدیک تر می شود.  بنابراین، حقایق علمی نه در لحظه کشف یا اعلامشان توسط فرد که در روند پذیرفته شدنشان توسط اجتماع زاده می شوند، سندی دیگر برای اجتماعی بودن ماهیت حقایق علمی.  اگر کسی حرف نیوتن را باور نکرده بود و این ادعا از بوته منازعات و مناقشات سربلند بیرون نیامده بود، امروز کشف جاذبه زمین توسط نیوتن یک حقیقت محسوب نمی شد، حقیقتی که انقدر پذیرفته شده است که برای اعتبار آن لازم نیست به جایی ارجاع بدهیم و اگر کسی ادعای ما را زیر سوال ببرد، کم دانشی خودش زیر سوال می رود.  دانشمندی که امروز به یک کشف علمی یا اختراع فناوری می رسد باید ادعای خود را وارد همان شبکه منازعه یا حوزه قدرت کند تا ادعای او بتواند به یک حقیقت تبدیل شود: اول یک مجله معتبر باید مقاله او را چاپ کند، بعد یک دانشمند معروف باید از او یا کارش تعریف کند، بعد یک ارگان دولتی باید بودجه عظیمی در اختیارش بگذارد، بعد یک شرکت عظیم باید امتیاز کشف یا اختراع او را بخرد، بعد داستان او باید در کتب درسی بیاید، و قس علی هذه.

با کالبد شناسی از این نوع، لاتور نشان می دهد که مشروعیت علمی از طریق وفاق جمعی حاصل می شود نه ادعای فردی، و این خود امر علمی را به امری اجتماعی بدل می کند.  اجتماعی از این رو که حقایق در جهانی مجزا و فارغ از یک اجتماع و یک سری آداب و آیین ها تولید نمی شوند.  درست همانطور که هر خط خطی کودکانه یا سرسری لزوما یک نقاشی چند میلیون دلاری پست مدرن نمی شود که در معروف ترین موزه های دنیا هر روز هزاران  بازدید کننده داشته باشد و دهها رساله دکترا و کتاب راجع به آن نوشته شود؛ فقط آن خط خطی به ظاهر کودکانه یا سرسری مسیر مذکور را طی می کند که توسط جمعی "کارشناس" یک اثر هنری استثنایی تشخیص داده شود.  یعنی تبدیل هر نقاشی به چنان اثری زاییده ذوق و نبوغ یک فرد به علاوه کارشناسی (سرمایه علمی) یک گروه است، و در بسیاری موارد علاوه بر آن وجود شبکه ای از افراد یا گروه هایی با سرمایه اقتصادی، اجتماعی، معنوی، سیاسی، یا غیره هم برای تحقق این امر موثر است.  یک حقیقت علمی، چون یک اثر هنری برجسته،  فقط تا جایی زاییده فرد است و اگر از آنجا به بعد وارد یک شبکه اجتماعی نشود، همانجا می میرد، همانند قطاری که در آزمایشگاه یا آتلیه ساخته شده ولی بدون ریل هایی در اجتماع نمی تواند از چاردیواری آزمایشگاه و آتلیه فراتر رود.  اینکه یک اثر هنری یا حقیقت علمی چقدر می تواند پیش برود بستگی به بزرگی و بلندی شبکه اجتماعی اش دارد.  در تحلیل لاتور، موفقیت پاستور در این بود که توانست کشف خود را در شاهراه مسائل روز اجتماع قرار بدهد، به طوری که همه، از سیاست گزاران تا عامه مردم، می توانستند فایده کشف او را برای زندگی روزمره ببینند (واکسن) و این یعنی او موفق شد شبکه اجتماعی عظیمی برای کشف خود درست کند، درست همانطور که یک کالای تازه وقتی موفق است که با "تولید احساس نیاز" بازاری برای خود تعریف کند.  موفقیت با تولید کالا شروع نمی شود، با تولید شبکه ای اجتماعی از خریداران کالا (بازار) شروع می شود.

دقت داشته باشد که اجتماعی بودن علم از نظر لاتور منحصر به نقاط شروع و پایان تولید علم نمی شود (یعنی اینکه بالاخره دانشمندان هم اعضای اجتماع هستند و ویژگی های ملی، اقتصادی، جنسیتی، اعتقادی، سیاسی، شخصیتی، و غیره آنها بر کارشان اثر می گذارد، یا اینکه حاصل پژوهش های علمی و فناوری بر اجتماع اثر می گذارد...)، بلکه خود روند تولید علم را شامل می شود.  یعنی حتی اگر هیچکدام از ویژگی های دانشمند در کار او اثر قابل توجهی نگذاشته باشند یا کشف وی هیچ تاثیر قابل توجهی بر زندگی روزمره عموم اجتماع نگذارد، خود ماهیت حقیقت علمی بر پایه وفاق جمعی ست و مشروعیت آن تنها از طریق امر اجتماعی (ساز و کار های معمول در میان خود دانشمندان) میسر می شود. یعنی "حوزه" (به مفهوم بوردیویی) فقط اجتماع بزرگتر نیست که دانشمندان از آن می آیند و نتایج کارشان به آن می رود؛ خود زمینه تولید علم (در آزمایشگاه، در مجلات علمی، و ...) یک "حوزه" به آن مفهوم است، یعنی میدان رقابت بر سر سرمایه بر مبنای سلسله مراتب قدرت. این تفکیک بسیار مهمی ست.

با زیر سوال بردن علم مدرن به عنوان جهانی مجزا (بوردیو) که منطقی جز منطق بازار یا هر امر اجتماعی دیگر دارد، لاتور به ذعم خود غرب را خلع سلاح می کند و نشان می دهد که اینطور نبوده که با شروع "مدرنیته" انسان واقعا به منطق جدیدی رسیده باشد.  علم مدرن خود زاییده دنیای گرم و پر آشوب و بی در و پیکری ست که غالبا به دنیای غیر مدرن و غیر علمی اطلاق می شود و فقط در اثر یک سری روندهای اجتماعی ست که در جعبه های سیاه محکم سرد منظم بسته بندی می شود و جدا از آن بستر پر منازعه و پر مناقشه قرار می گیرد.  طبیعت حقیقت یک ذات و ماهیت فرااجتماعی نیست، یک وفاق اجتماعی است؛ پس "امر طبیعی" و "امر اجتماعی" هیچوقت آنقدر که منطق مدرن دوست دارد بگوید از هم جدا و قابل تفکیک نیستند. با این تعبیر، "ما {منظور انسان غربی} هیچوقت مدرن نبوده ایم" (عنوان یکی از آثار مهم لاتور که در اینجا به آن نمی پردازیم). 

سه مقاله از مایکل فیشر

Technoscientific Infrastructures & Emergent Forms of Life: A Commentary (American Anthropologist, Issue 1, 2005)

  Culture and Cultural Analysis as Experimental Systems (Cultural Anthropology, Issue 1, 2007)

Four Genealogies for a Recombinant Anthropology of Science and Technology (Cultural Anthropology, Issue 4, 2007

  

  " تاسیسات علمی-فناوری و اشکال نوظهور زندگی در حال تکوین: یک نظر"

کشفیات و اختراعات علمی-فناوری و روی آوردن کشورها و افراد بیشتر و متفاوت به این رشته ها قطعا چیدمان و اشکال زندگی های ما، "فلات های اخلاقی،" و درگیری های سیاسی-مدنی ما را در این قرن جدید تغییر می دهند و هنجارها، آداب عمل، قوانین، و بازارهای جدیدی برای شکل دادن به این "بازی" به رقابت می پردازند.

در این میان، انسان شناسی می تواند فرهنگ های مختلف حرفه ای، حقوقی، علمی، و همچنین ملی، جنسیتی، دینی، نسلی، و غیره را در ارتباط با هم قرار دهد و بر خلاف جریان های همانندسازی جهانی شدن، به روشن شدن تفاوت های منابع، علایق، قدرت، دسترسی، نیازها، نگرانی ها، و نقطه نظر های فلسفی کمک کند . چیزهای تازه ای امروز به عنوان کالا شناخته می شوند که قبلا نبودند مثلا یک نوع سلول یا ترتیب کروموزومی، ابزار تازه ای وارد بازار شده اند مثلا ماشین های سنجش ترتیب دی. ان. ای یا سیستم های تجربی، بازارهای تازه ای هم برای تبادل کالا و تبلیغات رسانه ای برای آن درست شده اند مثلا صدور گواهینامه مالکیت فکری.  با این کالاها، ابزار، و بازارهای تازه مفهوم تولید و مصرف در روزگار ما دستخوش تغییر شده و همراه با آن روابط و ذهنیت های ما، و همراه با آن هم ساختارهای سیاسی و موسسات اجتماعی ما، و دیگر به راحتی گذشته معلوم نیست چه کسانی می توانند راجع به چه کسانی نظر بدهند و چه کسانی هیچوقت در موضع نظر دادن قرار نمی گیرند.  قواعد بازی عوض شده اند (همانطور که بوردیو گفت تعلق به یک فرهنگ یعنی دانستن قواعد بازی به صورت ناخودآگاه)، و انسان شناسی دقیقا می تواند بر همین تغییرات تمرکز کند و همچنین کمک کند به ایجاد نهادهایی در جامعه مدنی که آنها نیز مانند خود جامعه و خود تعریف ما از زندگی مرتب در حال تکوین هستند تا جوامع بتوانند مطابق با شرایط جدید تصمیم های اخلاقی جدید بگیرند و در این روند اخلاقیات را از نو تعریف کنند. 

انسان شناسان ناگزیرند که وارد چرخه های برسازی در حال جریان شوند، چرخه هایی که در آنها معناهای مختلف مرتب یکدیگر را قطع می کنند، جای هم را می گیرند، و مسیر هم را تغییر می دهند.  کشفیات علمی دامنه لغات و نوع نگاه ما را تحت تاثیر قرار می دهند: همراه با داروین ما با مفهوم سیر تکاملی آشنا شدیم و با مندل ذهن ما به طبقه بندی خو گرفت.  مطالعه کشفیات و روش های علمی که به تغییر نظام باوری یک جامعه انجامیدند و استعاره های تازه ای برای درک هستی به ما دادند و جهانبینی ما را دستخوش تغییر کردند، در واقع مطالعه روند مدرنیزاسیون است و حرف انسان شناسی همیشه این است که مدرن بودن یک واقعیت واحد و مجرد نیست، بلکه چندگانه است و در هر محلی ممکن است تعریف و جلوه ای داشته باشد. مانند مدرنیته؛ علم و فناوری هم یک حالت واحد ندارند، آنها چیدمان های مختلف دارند و پر از تنوع هستند، مثل هر فرهنگ و جامعه انسانی، نه کاملا خوبند، نه کاملا بد، و می توانند یک گستره عمومی باشد پر از بحث و گفتگو، مثل آن "گستره عمومی" (public sphere)  که هابرماس بحثش را می کرد (با قهوه خانه های قرن هیجده در اروپا).    

                     

"فرهنگ و تحلیل فرهنگی به مثابه نظامهای تجربی"

مفهوم "نظامهای تجربی" از هانس-یورگ راینبرگر (Hans Jörg Rheinberger) گرفته شده است:

وی در سال ۱۹۹۷ از روش های آزمایشگاهی دانشمندان علوم طبیعی به عنوان ابزارهای معرفت شناختی یاد کرد که در عین نظام مند بودن مولد پدیده های پیش بینی نشده و نظام شکن هستند (Towards a History of Epistemic Things)

در این مقاله،  فیشر ادعا می کند که چیزی به اسم فرهنگ به عنوان یک "متغیر" وجود ندارد و همه آنچه ما می کنیم فرهنگی ست.  فرهنگ، حوزه ای ست که معنا در آن آفریده می شود، و معمولا هم در شکاف های بین قوانین تبیین شده و سکوت های بین آنچه به زبان می آید و نه از طریق خواست مستقیم افراد است که فرهنگ خود را نشان می دهد.  فرهنگ پر است ازسطوح مختلف  دسترسی به قدرت، نیازها، تمایلات، منافع، و از این نظر در واقع خود یک نوع نظام تجربی ست که زاییده و مولد عناصر متناقض و پیش بینی نشده است. فیشر استدلال می کند که تحلیل فرهنگی هم در روزگار ما باید به مثابه یک نظام تجربی عمل کند که در عین نظام مند بودن از نظام شکنی نهراسد، با روایت هایی که انتهای مشخصی ندارند راحت باشد، نخواهد یک کل بدون درز به وجود آورد، و همیشه جایی برای عناصر پیش بینی نشده بگذارد.  البته فیشر اذعان دارد که انسان شناسی همیشه کارش توجه به جزئیاتی بوده که نظریه های کلی را نقض می کرده اند و همیشه با بیان داستانهایی از زندگی های افراد خاص در زمان ها و مکان های خاص به نوعی چندگانگی حقیقت و روایت های حقیقت ماهیتا متعهد بوده و حالا فقط باید به این ماهیت خود آگاه و وفادار باشد....

"چهار پیشینه برای یک انسان شناسی نوترکیب علم و فناوری"

فیشر مفهوم نوترکیبی را از "دی.ان.ای .نوترکیب (Recombinant DNA)" گرفته است که حاصل کلون کردن ژنها برای تولید ژن هایی با قابلیت های ویژه است.  وی معتقد است انسان شناسی علم نیز باید با علوم و فناوری هایی که مطالعه شان می کند به نوعی ترکیب شود تا پیوند معنی داری بین حوزه علمی و حوزه مدنی ایجاد شود و نتیجه اش ایجاد موسسات علمی، سیاست های علمی، رفتارهای علمی و ...باشد که انسانی تر، اخلاقی تر، و مسئولانه ترند.  منظو.ر او از "ترکیب شدن" این است که انسان شناسی دیگر نمی تواند بیرون از جهانی که مطالعه می کند بایستد و صرفا آن را توصیف کند یا به آن انتقاداتی وارد کند، بیلکه باید وارد گود شود و با "همکاری و مشارکت" کسانی که مطالعه شان می کند به شناخت های تازه برسد، تازه هم برای آنها و هم برای انسان شناسان.

بر عکس نقد علم مدرن در اوائل قرن بیستم میلادی (پیشینه اول: سالهای ۱۹۳۰و نزاع های بین مارتین هایدگر و "مکتب فرانکفورت" بر سر عقلانیت مدرن) یا حتی اواسط آن (پیشینه دوم: انقلاب های مدنی سالهای ۱۹۶۰ و ظهور پساساختارگرایان معروفی چون دلوز، دریدا، ...) که در آن علم و فناوری به نحوی مایه کمرنگ شدن فضاهای عمومی و منزوی شدن بشر دانسته می شد، انسان شناسی علم امروز علم و فناوری را بخشی از جامعه و فضای عمومی می داند.  حرف انسان شناسی علم امروزاین است که ما نمی توانیم به گذشته برگردیم (از آن نوستالژی گذشته ها که آهنگ زندگی آرام بود و انسانها حضورا و شخصا با هم ارتباط می گرفتند در انسان شناسی علم خبری نیست)، ولی باید زمان حال را درک کنیم، یعنی بفهمیم که اخلاقیات در روزگار ما به چه صورتهایی تعریف می شود، آزادی به چه معناست، مالکیت به چه معناست، سرمایه به چه معناست، امنیت به چه معناست، سلامت به چه معناست، گستره عمومی به چه معناست، و اینکه امروز یک نوع سلول، مولکول، یا ترتیب کروموزومی می تواند به عنوان یک کالای بیلیون دلاری وارد بازارهای جهانی شود راجع به ما و روزگار ما چه می گوید.  امروز شترمرغ ها از صورت حیواناتی خیال انگیز که دشت های باز آفریقا و استرالیا را در می نوردند به غذای ما در بسیاری نقاط تبدیل شده اند و به این دلیل تمیزی و سلامتشان مثل تمیزی گاو و گوسفند و مرغ هایمان برایمان مهم شده است (ما حتی به جنون گاوها و آنفولانزای مرغ ها هم اهمیت می دهیم).  امروز خانمهای باردار حتی اگر سابقه یا شرایط ویژه ای هم نداشته باشند غالبا به صورت خود به خود برای زایمان در بیمارستان بستری می شوند و تحت "درمان" (دارو، سرم، استراحت، بیهوشی، عمل جراحی، دوران نقاهت...) قرار می گیرند.  امروز مصرف دارو بدون داشتن بیماری خاصی چیز عجیبی به نظر نمی رسد و خیلی از ما از مصرف داروهای گیاهی یا صنعتی که قرار است کلسترول ما را از این که هست پایین تر بیاورند یا آن را پایین نگاه دارند، یا جلوی بروز بیماری های قلبی را بگیرند (شبی یک آسپرین بچه)، استقبال می کنیم.  پی همه اینها، صنایع و نهادهای جدیدی پا به عرصه وجود گذاشته اند، قوانین جدیدی تصویب شده اند، بازارهای جدیدی تعریف شده اند، برخی از عادات و روش ها گرچه متعلق به خیلی سال پیش هم نیستند به فراموشی سپرده شده اند، و گفتمان سلامت، یا رژیم، یا طبیعت، یا زنده بودن، و اولویت های ما، و در نتیجه جهانبینی ما دستخوش تغییراتی شده است.  بنابراین، مفاهیمی چون زیست-قدرت (biopower)، زیست-سرمایه (biocapital)، و مسائل زیست-سیاسی (biopolitical) و زیست-اجتماعی (biosocial) تنها اختراعات مغلق پست مدرنیست ها نیستند، بلکه واقعیات زندگی انسانی هستند و به این ترتیب انسان شناسی نمی تواند نسبت به آنها بی تفاوت باشد. هدف و هنر انسان شناسی علم، ناگزیر، ساختارشکنی بخش مهمی از جهانبینی روزگار ماست. 

هدف و هنرانسان شناسی علم نوترکیب این نیست که ادعا کند مثلا جاذبه زمین حقیقت ندارد و فقط زاییده یک نوع نگاه وعادت و تربیت فرهنگی ست، یا اینکه اساسا علم را مساله ای شخصی و سیاسی جلوه دهد که هیچ برتری خاصی بر "عقاید و نظریات" دیگر ندارد. هدف و هنر انسان شناسی علم نوترکیب حتی این نیست که مانند بسیاری از آثار علوم اجتماعی سالهای ۱۹۸۰ (پیشینه سوم) دانشمندان علوم زیستی و پایه را رسوا کند و ثابت کند که خودشان و تحقیقاتشان و نتایجشان همه تنها از حقانیتی ساختگی و در جهت اهداف استعماری غرب برخوردارند.  چرا انسان شناسی علم باید برای خود از میان عالمان دشمن تراشی کند و با تاکید بر احساسات و تردیدها و اختلافات دانشمندان در آنها حالت دفاعی ایجاد کند یا به اصطلاح "نان آنها را آجر کند"؟!  بر عکس، هدف و هنر انسان شناسی علم نوترکیب این است که دانشمندان علوم پایه و زیستی را به همکاری در زمینه درک واقعیت های پیچیده، چندگانه، و غیرقابل پیش بینی دنیای امروز فراخواند و نشان دهد که کشفیات علمی و پیشرفتهای فناوری همانقدر که مساله دانشمندان و مهندسین هستند مساله جامعه شناسان و فرهنگ پژوهشان هم هستند، همانطور که مساله عموم جامعه هستند.  مسائل علمی مسائل مدنی اند. زیست شناسی از مدنیت جدا نیست، بلکه عین مدنیت است. هیچ کشفی در آزمایشگاه از مسائل مربوط به ارائه آن در جامعه جدا نیست، و در نتیجه اعتبار علم هم نه فقط از روی وضعیت تولید آن در آزمایشگاه ها بلکه از روی وضعیت استقبال از آن در جامعه مدنی (چه موسساتی بودجه تحقیق را تامین کرده اند؟ چه ژورنال علمی نتایج تحقیق را به چاپ رسانده؟ محقق عضو کدام موسسه علمی ست؟ نتایج تحقیق در چه زمینه های صنعتی ممکن است به کار بیاید؟ محقق چه جوایز ملی یا بین المللی به دست آورده است؟ بازتاب آن در رسانه ها چه بوده است؟ زندگی مردم عادی در اجتماع تا چه حد ممکن است در اثر این کشف تازه متحول شود؟ و غیره) سنجیده می شود.   البته این کار تا حد زیادی از سالهای ۱۹۹۰ به بعد در انسان شناسی در حال انجام بوده (پیشینه چهارم)، ولی چیزی که انسان شناسی نوترکیب باید اضافه کند جنبه های فراملی (transnational) و "جهانشهری" (cosmopolitan) چرخه های تولید و مصرف یافته ها و باورهای علمی ست، و اینکه چطور اتفاقی که در یک نقطه از جهان می افتد ربط مستقیمی به اتفاقاتی که در سایر نقاط می افتد دارد.

گفت و گو با رضا منصوری، معاون سابق پژوهشی وزارت علوم، آبان 86:

http://www.aftab.ir/news/2007/oct/28/c7c1193588848_religion_religion_reza_mansouri.php

مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور، گروه علم و جامعه:

http://www.nrisp.ac.ir/page.php?slct_pg_id=338&sid=6&slc_lang=fa

مرکز تحقیقات سیاست علمی کشور،به طور کلی:

http://www.nrisp.ac.ir/index.php?sid=1&slc_lang=fa

وبلاگ سیاست گذاری علم و فناوری، دانشجویان دانشگاه تربیت مدرس:

http://iranstp.persianblog.ir

مطلبی درباره جامعه شناسی علم در ایران:

http://bashgah.net/pages-21687.html

مجله الکترونیکی قاف (که شماره "انسان شناسی علم" آن با کمک من و شما این تابستان قرار است درآید!):

http://www.ghaaf.ir/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1

مقاله ای در مورد "عامل تاثیر گذار" در اریابی مقالات علمی:

http://www.research.hbi.ir/group-elmsanji/peyvandha/pdf/Amani.pdf

در اینجا، مطلب آقای هادی دوست محمدی را که از بقیه بهتر بود می گذارم تا استفاده ببرید:

"انسان ­شناسی پست ­مدرن یک مکتب یا گرایش نظری (همانند ساختارگرایی یا کارکرد گرایی) نیست، بلکه طرز نگاهی است تاثیرپذیرفته از فلسفه ­ی پست ­مدرن که خود بر روی روش­های  انسان­ شناسی تاثیر گذاشته است. این حوزه از انسان ­شناسی به شدت تحت آثار آراء متفکرانی چون بوردیو و فوکو قرار دارد. یکی از مسائل مهمی که در فلسفه­ ی پست مدرن مطرح می شود، مسئله ­ی واقعیت است. فیلسوفان پست مدرن - برخلاف فیلسوفان تجربه گرا که معتقد به وجود یک واقعیت مطلق، ثابت و قطعی هستند و بر این باورند که تلاش علم کشف این واقعیت است- بر این باورند که واقعیت یکی نیست و نمی توان از یک واقعیت واحد سخن گفت بلکه تنها می توان از واقعیت­ها صحبت کرد. به عبارت دیگر و بنا به گفته­ ی فوکو ما تنها می توانیم به گفتمان­هایی از واقعیت دست پیدا کنیم.

فلسفه­ ی پست ­مدرن سعی نمی کند که طرز تلقی خاصی را از هنر، علم، قدرت، مذهب و ... تحمیل کند بلکه بیشتر در صدد آن است که در همه­ی موارد فوق دست به پرسمان ­سازی بزند و انگاره­ های پذیرفته شده را به زیر سوال ببرد. هنرمند پست مدرن بیش از اینکه درصدد این باشد که کارش را به عنوان هنر معرفی کند، در صدد آن است تا لحظه ای هرچند کوتاه ذهن­ها را به فکر کردن وادارد تا در مفهوم هنر و اینکه هنر چیست تعمق کنند؛ در حقیقت هدف هنرمند، انسان ­شناس، جامعه ­شناس و یا فیلسوفِ پست مدرن آن نیست که ایسم یا مکتب خاصی را تبلیغ کند، بلکه بر آن است تا نشان دهد که انگاره های موجود تنها بخشی از هزاران و چه بسا بیشمار تفسیر ممکنی هستند که می شود از واقعیات ­پیرامون انجام داد.

این دیدگاه وقتی وارد انسان­ شناسی می شود تغییری در روش انسان شناسان به وجود می آورد. اگر تا پیش از این کار مردمنگاری مبتنی بود بر تنها و تنها یک دیدگاه غالب که همان دیدگاه مطالعه گر یا انسان شناس بود، از این پس سعی می شود که روایت یک صدایی در نگارش گزارش­های مردمنگاری از بین برود و روایت چند صدایی جایگزین آن شود. انسان شناسانی که با این دید پا به زمین تحقیق می گذارند، در کنار روایت خودشان از مردم بومی، روایت بومیان از خودشان را هم مدنظر قرار می دهند و هر چه بیشتر سعی می کنند رابطه ی هژمونیک بین مطالعه ­گر و مطالعه ­شونده را از بین برده و رابطه ای مبتنی بر تعامل را جایگزین آن کنند تا به تحلیل ­ها و تفسیر­های دقیق ­تری دست یابند. از طرف دیگر انسان شناسی که تا قبل از این به طرف دیگری نشانه می­رفت و به فرهنگ دیگری با دیده­ ی وحشت می نگریست، در این دوره به سمت فرهنگ خودی نشانه می رود. فرهنگ­های غربی همانقدر برای مردم قبایل آفرقایی بیگانه اند که فرهنگ آنها برای مطالعه ­گران آمریکایی، تنها چیزی که سبب می شود این دید یک طرفه نسبت به جوامع شرقی، ابتدایی یا  توسعه نیافته وجود داشته باشد، قدرت نهفته در دستان مطالعه­ گر غربی ست که به بومیان اجازه صحبت نمی دهد. واقعیت تنها از جانب مطالعه گر روایت می شود چرا که فرد بومی ابزاری برای فریاد زدن ندارد تا روایت یک جانبه ­ی مطالعه گر را زیر سوال ببرد. اما در دیدگاه پست مدرن، سعی بر این است که برای شناخت دیگری از تفسیرهای مطالعه ­گران بومی محل کمک گرفته شود. چیزی که جورج مارکس و مایکل فیشر در کتاب­های "فرهنگِ نوشتن: بوطیقا و سیاست ­های مردمنگاری" و "انسان­ شناسی به مثابه­ ی نقد فرهنگی: لحظه­ ای تجربی در علوم انسانی" مطرح می کنند ثبت همین تغییرات است در حوزه­ ی انسان شناسی و مردمنگاری. در حقیقت این دوره، دوره ای ست که انسان ­شناسانی همچون فیشر و مارکس در صدد برمی آیند تا راه ­ها و شیوه­ های دیگری متفاوت از شیوه­ های قبلی را به آزمون و تجربه بگذارند."

انسان شناسی پست مدرن؟

دانشجویان عزیر،

دقت داشته باشید که درسنامه سومی که من نوشته باشم وجود ندارد، و قرار بود که این مبحث را هر کدام خودتان بنویسید و به من بدهید.  برای من جای تعجب و ناامیدی ست که اکثریت شما، علی رغم وعده های فرستادن مطلب "تا شب" و غیره، هنوز مطلب خود را به دست من نرسانده اید.  لازم است یادآوری کنم که تکالیف مجموعا 7 نمره از نمره نهایی شما را دارند و تا کنون اکثریت شما هم در انجام تکلیف خواندنی (مطالب فارسی فوکو و بوردیو) و هم در انجام تکلیف توشتنی (پست مدرنیسم) ّبد عمل کرده اید.

همچنین، اکثر مطالبی که تا به حال به من داده شده نشان می دهد که "پست مدرنیسم" را به طور کلی بر اساس دانسته ها یا یافته های خود تعریف کرده اید، ولی تلاشی برای تشریح رابطه آن با انسان شناسی به طوری که از اول ترم در کلاس بحث کرده ایم به چشم نمی خورد (جز یکی دو نفر).  به شما توصیه می کنم درسنامه چهارم راجع به پستی بلندی های مردمنگاری را به دقت بخوانید تا رابطه پست مدرنیسم و انسان شناسی از نوعی که مورد نظر ما در این کلاس است را بهتر متوجه شوید و به خاطر بسپارید که پست مدرنیسم خود ماهیت ها، معناها، کارکردها، و تالفه (؟) های تاریخی و فرهنگی مختلفی دارد و مهم است که بدانیم راجع به کدام مدرنیسم یا پست مدرنیسم داریم حرف می زنیم.  نقش علامت سوال در عنوان این بحث اساسی ست: ما قصد نداریم پدیده یا مکتب مشخصی به نام "انسان شناسی پست مدرن" را تبیین کنیم؛ ما قصد داریم بسنجیم که تا چه حد استفاده از این اصطلاح به درک ما از انسان شناسی از نوعی که مورد نظر کلاس ماست کمک می کند، و تا چه حد واقعا حق مطلب را ادا نمی کند و حتی گمراه کننده هم هست.

موفق باشید (به خصوص در زمینه فرستادن مطلب خود به من از طریق ایمیل، تا شب)